'ਰੰਗਲਾ ਪੰਜਾਬ' ਕਿਉਂ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ 'ਗੰਧਲਾ ਪੰਜਾਬ', ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਭੁਲਾਉਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ

ਨਿਜੀ ਦੂਸ਼ਣਬਾਜ਼ੀਆਂ ਤੱਕ ਮਹਿਦੂਦ ਹੋ ਗਈ ਰਾਜਨੀਤੀ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਹਰਾ-ਭਰਾ 'ਰੰਗਲਾ ਪੰਜਾਬ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਅੱਜ–ਕੱਲ੍ਹ ਸਿਆਸੀ ਨਿਘਾਰ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ 'ਗੰਧਲਾ ਪੰਜਾਬ' ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ, ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ, ਇੱਕ–ਦੂਜੇ ਦੇ ਗਲ਼ੇ ਵੱਢਣ ਵਾਲੇ ਬਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵਾਇਰਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਦੂਸ਼ਣਬਾਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਕਸਰ ਇਹ ਆਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਲ਼ੀ–ਹੌਲ਼ੀ ਸਿਆਸਤ 'ਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਇਹ ਨਿਘਾਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਆਇਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੀ ਤੇ ਹਨੇਰੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਨਿਘਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਹੋਣਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਤ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਜ਼ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀਆਂ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਆਪ), ਕਾਂਗਰਸ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਆਕਾਲੀ) ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (ਬੀਜੇਪੀ) ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁਣ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਗੂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿੱਜੀ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ "ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ" ਜਾਂ "ਪਰਿਵਾਰਵਾਦੀ" ਕਹਿਣਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਨੀ ਵਰਗੇ ਆਗੂ ਵੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਤੀਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਨਿਘਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥਾਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਅੱਜ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ਾਇਦੇ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਦਲ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਸਿੱਧੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਰਗੇ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਪਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥ ਜਨਤਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਪੈਣ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਅਹਿਮ ਮੁੱਦੇ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ। ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਲੈਣਾ–ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਰ 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਨਸ਼ੇ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵਨ ਖਰਾਬ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਲਕਿ, ਉਹ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵਾਇਰਲ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਅਤੇ ਮੀਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਘਾਰ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਲਾਈਕਸ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆਗੂ ਹੂੰਝਾ–ਫੇਰੂ ਬਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਗੂ ਦਾ ਗਾਲੀ ਗਲੋਚ ਵਾਲਾ ਵੀਡੀਓ ਲੱਖਾਂ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਯੋਜਨਾ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, 'ਐਕਸ' ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸੀ ਪੋਸਟਾਂ ਵਿੱਚ 70% ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿੱਜੀ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ 20% ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ 'ਕੂਲ' ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਬਿਆਨਾ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਨਿਘਾਰ ਦਾ ਵਧਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪੱਖ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਲਗਭਗ 76% ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ 85% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਨਿਘਾਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵੱਧ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਵਾਪਸੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਰਹੀ ਹੈ – ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਡਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਪਰਾਧ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ 'ਬ੍ਰੇਨ ਡਰੇਨ' ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ – ਜਾਤੀਵਾਦ, ਧਰਮੀ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਹਾਲਤ ਦਾ ਹੱਲ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ – ਨਿੱਜੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ਾਬਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ-ਅਧਾਰਿਤ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਦੂਜੇ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਨਿੱਟੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜੋ – ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ–ਸ਼ਾਸਤਰ ਭਾਵ ਸਿਵਿਕਸ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਲਿਟਰੇਸੀ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਣ। ਤੀਜੇ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਓ – ਵਿਊਜ਼ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਣਾਓ। ਚੌਥੇ, ਨਾਗਰਿਕ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਐੱਨਜੀਓਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ ਜੋ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਜਾਗਣਾ ਪਵੇਗਾ – ਵੋਟ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਓ, ਨਾ ਕਿ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ।