ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜਲਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਘਟਣ ਲੱਗੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ, ਤਾਜ਼ਾ ਸਰਵੇਖਣ 'ਚ ਵੱਡਾ ਤੱਥ ਆਇਆ ਸਾਹਮਣੇ

ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਜਲਗਾਹਾਂ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ/ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਏ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਤਹਿਤ ਜਨਵਰੀ 2026 ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਰਵੇਖਣ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀਕੇ, ਕੇਸ਼ੋਪੁਰ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਛੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2026 ਵਿਚ 71,129 ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2025 ਵਿਚ 77,772 ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 6,643 ਪੰਛੀ ਘੱਟ ਆਏ ਹਨ।

ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਵਿਘਨ ਪਿਆ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉਤੇ ਰੇਤ, ਗਾਰ ਅਤੇ ਮਲਬਾ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਆਰ ਵਿਚ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਰੁਝਾਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਰ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਦੀ ਜਲਗਾਹ ’ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 57,251 ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 52,707 ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਕੇਸ਼ੋਪੁਰ ਜਲਗਾਹ ਵੀ ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਥੇ ਵੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟਾ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਝਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜਲਗਾਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਰਵੇਖਣ ਬੀਤੇ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ, ਬਲਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਸ ਈਕੋ–ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ 2025 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਏ ਭਿਆਨਕ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਜਲਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਚਿੱਕੜ ਭਰ ਗਿਆ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ। ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਾਲ ਘੱਟ ਪੰਛੀ ਆਏ ਹਨ।

ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਜਲਗਾਹਾਂ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਹੋਰ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਇਓ–ਡਾਇਵਰਸਿਟੀ, ਸਗੋਂ ਈਕੋ–ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਤੁਲਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲਗਾਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ, ਚਿੱਕੜ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ। ਏ.ਡਬਲਯੂ.ਸੀ. ਵਰਗੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਵੇਖਣ ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੱਥਾਂ ਉਤੇ ਆਧਾਰਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।