CDS Anil Chauhan ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ: ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਚੀਨ ਨਾਲ ਪੰਚਸ਼ੀਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਸੀ?
ਦੇਹਰਾਦੂਨ: 13 ਫਰਵਰੀ, 2026
ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਡਿਫੈਂਸ ਸਟਾਫ਼ (CDS) ਜਨਰਲ ਅਨਿਲ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ 1954 ਦੇ ਪੰਚਸ਼ੀਲ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਅਹਿਮ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਸੀ।
ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅਤੇ CDS ਦੇ ਵਿਚਾਰ
ਜਨਰਲ ਅਨਿਲ ਚੌਹਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਚਸ਼ੀਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਕਾਰਨ ਸਨ:
ਸਰਹੱਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਲੋੜ: ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਚੀਨ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਬੰਧ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਔਖੇ ਰਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸੀ। ਨਹਿਰੂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਸਰੂਪ: ਜਦੋਂ ਚੀਨ ਨੇ ਤਿੱਬਤ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ 'ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਬਫਰ' (ਵਿਚੋਲਾ ਖੇਤਰ) ਸੀ, ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੇ 1954 ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨਵੀਂ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰਾਸਤ: ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। CDS ਅਨੁਸਾਰ, ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੰਚਸ਼ੀਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ
ਜਨਰਲ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਕਹੀ ਕਿ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਸੀ:
ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੱਖ: ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚੀਨ ਦਾ ਪੱਖ: ਚੀਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ 'ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤਾ' ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦੀ ਨਿਪਟਾਰੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।
ਕੀ ਸੀ ਪੰਚਸ਼ੀਲ ਸਮਝੌਤਾ?
ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1954 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਸਨ:
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਅਖੰਡਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ।
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨਾ (ਗੈਰ-ਹਮਲਾਵਰਤਾ)।
ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾ ਕਰਨਾ।
ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਲਾਭ।
ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਸਹਿ-ਹੋਂਦ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ: ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੁੱਗਣ (ਜੂਨ 1962) ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਚੀਨ ਨੇ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਅਸਫਲ ਸਾਬਤ ਹੋਏ।