Hidden secrets of the brain -ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਰਾਜ਼
ਮੈਮੋਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਿਊਰੋਨਸ (ਦਿਮਾਗੀ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਵੇਂ ਸੰਪਰਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।
By : Gill
ਚੁੱਪ ਯਾਦ (Silent Memory): ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕੇ ਹੋ
ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ "ਭੁੱਲ ਜਾਣ" ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ੈਲਫਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਲੁਕਵੀਂ ਮੈਮੋਰੀ' ਜਾਂ 'ਸਾਈਲੈਂਟ ਰੀਕਾਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਮਾਗ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ?
ਮੈਮੋਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਿਊਰੋਨਸ (ਦਿਮਾਗੀ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਵੇਂ ਸੰਪਰਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਹਿਪੋਕੈਂਪਸ (Hippocampus): ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਨਵੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ "ਗੇਟਵੇਅ" ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ (Context & Cues): ਕਈ ਵਾਰ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਮਿਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ, ਪੁਰਾਣਾ ਗੀਤ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਉਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ "ਭੁੱਲੀਆਂ" ਯਾਦਾਂ ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ
ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚੁੱਪ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ:
ਜ਼ਬਾਨ 'ਤੇ ਨਾਮ ਹੋਣਾ (Tip-of-the-tongue): ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ ਪਰ ਨਾਮ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਨਾਮ ਅਚਾਨਕ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਦੀ 'ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ' ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਆਉਣਾ: ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਪਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦ ਆ ਜਾਣਾ।
ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੀਏ?
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਊਰਲ ਕਨੈਕਸ਼ਨਾਂ (Neural Connections) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ:
ਲੋੜੀਂਦੀ ਨੀਂਦ: ਨੀਂਦ ਦੌਰਾਨ ਦਿਮਾਗ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੱਕਾ (Consolidate) ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੁਹਰਾਓ (Spaced Repetition): ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ: ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਨਿਊਰੋਨਸ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਧਿਆਨ (Meditation): ਇਹ ਫੋਕਸ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਲਣਾ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਫਾਲਤੂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹਟਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਦਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
