US-Iran ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਰਤਾ ਬੇਸਿੱਟਾ: ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਡੈੱਡਲਾਕ
ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਦੇ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਵਾਦ 'ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ' (Strait of Hormuz) ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੀ।
ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ
ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਰਤਾ ਆਖਰਕਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਲਗਭਗ 15 ਤੋਂ 21 ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਇਸ ਮੈਰਾਥਨ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਦ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਲਾਲ ਲਕੀਰਾਂ 'ਤੇ ਡਟੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਸਮਝੌਤਾ (Agreement) ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਅਮਰੀਕੀ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੇ.ਡੀ. ਵੈਂਸ ਨੇ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਪਰ ਈਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਾਪਸ ਅਮਰੀਕਾ ਪਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਈਰਾਨੀ ਮੀਡੀਆ ਆਉਟਲੈਟਸ ਤਸਨੀਮ ਅਤੇ ਮੇਹਰ ਨੇ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਦੇ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਵਾਦ 'ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ' (Strait of Hormuz) ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲਮਾਰਗ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਟੋਲ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ 20% ਤੇਲ ਸਪਲਾਈ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਈਰਾਨ ਇਸ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਮਾਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ 'ਤੇ ਅੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਅਹਿਮ ਮੁੱਦਾ ਲੇਬਨਾਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਜੰਗ ਸੀ; ਈਰਾਨ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਾਈ ਜੰਗਬੰਦੀ (Ceasefire) ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸ਼ਰਤ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਆਰਥਿਕ ਪਾਬੰਦੀਆਂ (Economic Sanctions) ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਲਾਕ ਕੀਤੇ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਈਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੌਥੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ 15-ਨੁਕਾਤੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਈਰਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਲਚੀ ਦੱਸ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹੁਣ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਸਪੈਂਸ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ। ਟਰੰਪ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਜੰਗਬੰਦੀ ਅਜੇ ਲਾਗੂ ਹੈ, ਪਰ ਈਰਾਨ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦਬਾਅ ਵਧਾਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦੇਣਗੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫੌਜੀ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਬੈਕਅੱਪ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਹੈ।